సమాధిపాద 

అథ యోగానుశాసనమ్॥౧॥

యోగశ్చిత్తవృత్తినిరోధః॥౨॥

తదా ద్రష్టుః స్వరూపేఽవస్థానమ్॥౩॥

వృత్తిసారూప్యమితరత్ర॥౪॥

వృత్తయః పఞ్చతయ్యః క్లిష్టాక్లిష్టాః॥౫॥

ప్రమాణవిపర్యయవికల్పనిద్రాస్మృతయః॥౬॥

ప్రత్యక్షానుమానాగమాః ప్రమాణాని॥౭॥

విపర్యయో మిథ్యాజ్ఞానమతద్రూపప్రతిష్ఠమ్॥౮॥

శబ్దజ్ఞానానుపాతీ వస్తుశూన్యో వికల్పః॥౯॥

అభావప్రత్యయాలమ్బనా వృత్తిర్నిద్రా॥౧౦॥

అనుభూతవిషయాసంప్రమోషః స్మృతిః॥౧౧॥

అభ్యాసవైరాగ్యాభ్యాం తన్నిరోధః॥౧౨॥

తత్ర స్థితౌ యత్నోఽభ్యాసః॥౧౩॥

స తు దీర్ఘకాలనైరన్తర్యసత్కారాసేవితో దృఢభూమిః॥౧౪॥

దృష్టానుశ్రవికవిషయవితృష్ణస్య వశీకారసంజ్ఞా వైరాగ్యమ్॥౧౫॥

తత్పరం పురుషఖ్యాతేర్గుణవైతృష్ణ్యమ్॥౧౬॥

వితర్కవిచారానన్దాస్మితారూపానుగమాత్ సంప్రజ్ఞాతః॥౧౭॥

విరామప్రత్యయాభ్యాసపూర్వః సంస్కారశేషోఽన్యః॥౧౮॥

భవప్రత్యయో విదేహప్రకృతిలయానామ్॥౧౯॥

శ్రద్ధావీర్యస్మృతిసమాధిప్రజ్ఞాపూర్వక ఇతరేషామ్॥౨౦॥

తీవ్రసంవేగానామాసన్నః॥౨౧॥

మృదుమధ్యాధిమాత్రత్వాత్ తతోఽపి విశేషః॥౨౨॥

ఈశ్వరప్రణిధానాద్వా॥౨౩॥

క్లేశకర్మవిపాకాశయైరపరామృష్టః పురుషవిశేష ఈశ్వరః॥౨౪॥

తత్ర నిరతిశయం సర్వజ్ఞబీజమ్॥౨౫॥

పూర్వేషామ్ అపి గురుః కాలేనానవచ్ఛేదాత్॥౨౬॥

తస్య వాచకః ప్రణవః॥౨౭॥

తజ్జపస్తదర్థభావనమ్॥౨౮॥

తతః ప్రత్యక్చేతనాధిగమోఽప్యన్తరాయాభావశ్చ॥౨౯॥

వ్యాధిస్త్యానసంశయప్రమాదాలస్యావిరతిభ్రాన్తిదర్శనాలబ్ధభూమికత్వానవస్థితత్వాని చిత్తవిక్షేపాస్తేఽన్తరాయాః॥౩౦॥

దుఃఖదౌర్మనస్యాఙ్గమేజయత్వశ్వాసప్రశ్వాసా విక్షేపసహభువః॥౩౧॥

తత్ప్రతిషేధార్థమేకతత్త్వాభ్యాసః॥౩౨॥

మైత్రీకరుణాముదితోపేక్షణాం సుఖదుఃఖపుణ్యాపుణ్యవిషయాణాం భావనాతశ్చిత్తప్రసాదనమ్॥౩౩॥

ప్రచ్ఛర్దనవిధారణాభ్యాం వా ప్రాణస్య॥౩౪॥

విషయవతీ వా ప్రవృత్తిరుత్పన్నా మనసః స్థితినిబన్ధినీ॥౩౫॥

విశోకా వా జ్యోతిష్మతీ॥౩౬॥

వీతరాగవిషయం వా చిత్తమ్॥౩౭॥

స్వప్ననిద్రాజ్ఞానాలమ్బనం వా॥౩౮॥

యథాభిమతధ్యానాద్వ॥౩౯॥

పరమాణు పరమమహత్త్వాన్తోఽస్య వశీకారః॥౪౦॥

క్షీణవృత్తేరభిజాతస్యేవ మణేర్గ్రహీతృగ్రహణగ్రాహ్యేషు తత్స్థతదఞ్జనతాసమాపత్తిః॥౪౧॥

తత్ర శబ్దార్థజ్ఞానవికల్పైః సంకీర్ణా సవితర్కా సమాపత్తిః॥౪౨॥

స్మృతిపరిశుద్ధౌ స్వరూపశూన్యేవార్థమాత్రనిర్భాసా నిర్వితర్కా॥౪౩॥

ఏతయైవ సవిచారా నిర్విచారా చ సూక్ష్మవిషయా వ్యాఖ్యాతా॥౪౪॥

సూక్ష్మవిషయత్వం చాలిఙ్గపర్యవసానమ్॥౪౫॥

తా ఏవ సబీజః సమాధిః॥౪౬॥

నిర్విచారవైశారద్యేఽధ్యాత్మప్రసాదః॥౪౭॥

ఋతమ్భరా తత్ర ప్రజ్ఞా॥౪౮॥

శ్రుతానుమానప్రజ్ఞాభ్యామన్యవిషయా విశేషార్థత్వాత్॥౪౯॥

తజ్జః సంస్కారోఽన్యసంస్కారప్రతిబన్ధీ॥౫౦॥

తస్యాపి నిరోధే సర్వనిరోధాన్నిర్బీజః సమాధిః॥౫౧॥

సాధనపాద

తపఃస్వాధ్యాయేశ్వరప్రణిధానాని క్రియాయోగః॥౧॥

సమాధిభావనార్థః క్లేశతనూకరణార్థశ్చ॥౨॥

అవిద్యాస్మితారాగద్వేషాభినివేశాః క్లేశాః॥౩॥

అవిద్యాక్షేత్రముత్తరేషాం ప్రసుప్తతనువిచ్ఛిన్నోదారాణామ్॥౪॥

అనిత్యాశుచిదుఃఖానాత్మసు నిత్యశుచిసుఖాత్మఖ్యాతిరవిద్యా॥౫॥

దృగ్దర్శనశక్త్యోరేకాత్మతేవాస్మితా॥౬॥

సుఖానుశయీ రాగః॥౭॥

దుఃఖానుశయీ ద్వేషః॥౮॥

స్వరసవాహీ విదుషోఽపి తథారూఢో భినివేశః॥౯॥

తే ప్రతిప్రసవహేయాః సూక్ష్మాః॥౧౦॥

ధ్యానహేయాస్తద్వృత్తయః॥౧౧॥

క్లేశమూలః కర్మాశయో దృష్టాదృష్టజన్మవేదనీయః॥౧౨॥

సతి మూలే తద్విపాకో జాత్యాయుర్భోగాః॥౧౩॥

తే హ్లాదపరితాపఫలాః పుణ్యాపుణ్యహేతుత్వాత్॥౧౪॥

పరిణామతాపసంస్కారదుఃఖైర్గుణవృత్తివిరోధాచ్చ దుఃఖమేవ సర్వం వివేకినః॥౧౫॥

హేయం దుఃఖమనాగతమ్॥౧౬॥

ద్రష్టృదృశ్యయోః సంయోగో హేయహేతుః॥౧౭॥

ప్రకాశక్రియాస్థితిశీలం భూతేన్ద్రియాత్మకం భోగాపవర్గార్థం దృశ్యమ్॥౧౮॥

విశేషావిశేషలిఙ్గమాత్రాలిఙ్గాని గుణపర్వాణి॥౧౯॥

ద్రష్టా దృశిమాత్రః శుద్ధోఽపి ప్రత్యయానుపశ్యః॥౨౦॥

తదర్థ ఏవ దృశ్యస్యాత్మా॥౨౧॥

కృతార్థం ప్రతి నష్టమప్యనష్టం తదన్యసాధారణత్వాత్॥౨౨॥

స్వస్వామిశక్త్యోః స్వరూపోపలబ్ధిహేతుః సంయోగః॥౨౩॥

తస్య హేతురవిద్యా॥౨౪॥

తదభావాత్ సంయోగాభావో హానం తద్ దృశేః కైవల్యమ్॥౨౫॥

వివేకఖ్యాతిరవిప్లవా హానోపాయః॥౨౬॥

తస్య సప్తధా ప్రాన్తభూమిః ప్రజ్ఞా॥౨౭॥

యోగాఙ్గాఽనుష్ఠానాదశుద్ధిక్షయే జ్ఞానదీప్తిరావివేకఖ్యాతేః॥౨౮॥

యమనియమాసనప్రాణాయామప్రత్యాహారధారణాధ్యానసమాధయోఽష్టావఙ్గాని॥౨౯॥

అహింసాసత్యాస్తేయబ్రహ్మచర్యాపరిగ్రహా యమాః॥౩౦॥

జాతిదేశకాలసమయానవచ్ఛిన్నాః సార్వభౌమా మహావ్రతమ్॥౩౧॥

శౌచసంతోషతపఃస్వాధ్యాయేశ్వరప్రణిధానాని నియమాః॥౩౨॥

వితర్కబాధనే ప్రతిపక్షభావనమ్॥౩౩॥

వితర్కా హింసాదయః కృతకారితానుమోదితా లోభక్రోధమోహపూర్వకా మృదుమధ్యాధిమాత్రా దుఃఖాజ్ఞానానన్తఫలా ఇతి ప్రతిపక్షభావనమ్॥౩౪॥

అహింసాప్రతిష్ఠాయాం తత్సన్నిధౌ వైరత్యాగః॥౩౫॥

సత్యప్రతిష్ఠాయాం క్రియాఫలాశ్రయత్వమ్॥౩౬॥

అస్తేయప్రతిష్ఠాయాం సర్వరత్నోపస్థానమ్॥౩౭॥

బ్రహ్మచర్యప్రతిష్ఠాయాం వీర్యలాభః॥౩౮॥

అపరిగ్రహస్థైర్యే జన్మకథంతాసంబోధః॥౩౯॥

శౌచాత్ స్వాఙ్గజుగుప్సా పరైరసంసర్గః॥౪౦॥

సత్త్వశుద్ధిసౌమనస్యైకాగ్ర్యేన్ద్రియజయాత్మదర్శనయోగ్యత్వాని చ॥౪౧॥

సంతోషాదనుత్తమసుఖలాభః॥౪౨॥

కాయేన్ద్రియసిద్ధిరశుద్ధిక్షయాత్తపసః॥౪౩॥

స్వాధ్యాయాదిష్టదేవతాసంప్రయోగః॥౪౪॥

సమాధిసిద్ధిరీశ్వరప్రణిధానాత్॥౪౫॥

స్థిరసుఖమాసనమ్॥౪౬॥

ప్రయత్నశైథిల్యానన్త్యసమాపత్తిభ్యామ్॥౪౭॥

తతో ద్వన్ద్వానభిఘాతః॥౪౮॥

తస్మిన్ సతి శ్వాసప్రశ్వాసయోర్గతివిచ్ఛేదః ప్రాణాయామః॥౪౯॥

బాహ్యాభ్యన్తరస్తమ్భవృత్తిర్దేశకాలసంఖ్యాభిః పరిదృష్టో దీర్ఘసూక్ష్మః॥౫౦॥

బాహ్యాభ్యన్తరవిషయాక్షేపీ చతుర్థః॥౫౧॥

తతః క్షీయతే ప్రకాశావరణమ్॥౫౨॥

ధారణాసు చ యోగ్యతా మనసః॥౫౩॥

స్వవిషయాసంప్రయోగే చిత్తస్య స్వరూపానుకార ఇవేన్ద్రియాణాం ప్రత్యాహారః॥౫౪॥

తతః పరమా వశ్యతేన్ద్రియాణామ్॥౫౫॥

విభూతిపాద

దేశబన్ధశ్చిత్తస్య ధారణా॥౧॥

తత్ర ప్రత్యయైకతానతా ధ్యానమ్॥౨॥

తదేవార్థమాత్రనిర్భాసం స్వరూపశూన్యమివ సమాధిః॥౩॥

త్రయమేకత్ర సంయమః॥౪॥

తజ్జయాత్ప్రజ్ఞాలోకః॥౫॥

తస్య భూమిషు వినియోగః॥౬॥

త్రయమన్తరఙ్గం పూర్వేభ్యః॥౭॥

తదపి బహిరఙ్గం నిర్బీజస్య॥౮॥

వ్యుత్థాననిరోధసంస్కారయోరభిభవప్రాదుర్భావౌ నిరోధక్షణచిత్తాన్వయో నిరోధపరిణామః॥౯॥

తస్య ప్రశాన్తవాహితా సంస్కారాత్॥౧౦॥

సర్వార్థతైకాగ్రతయోః క్షయోదయౌ చిత్తస్య సమాధిపరిణామః॥౧౧॥

తతః పునః శాన్తోదితౌ తుల్యప్రత్యయౌ చిత్తస్యైకాగ్రతాపరిణామః॥౧౨॥

ఏతేన భూతేన్ద్రియేషు ధర్మలక్షణావస్థాపరిణామా వ్యాఖ్యాతాః॥౧౩॥

శాన్తోదితావ్యపదేశ్యధర్మానుపాతీ ధర్మీ॥౧౪॥

క్రమాన్యత్వం పరిణామాన్యత్వే హేతుః॥౧౫॥

పరిణామత్రయసంయమాసదతీతానాగతజ్ఞానమ్॥౧౬॥

శబ్దార్థప్రత్యయానామితరేతరాధ్యాసాత్ సంకరస్తత్ప్రవిభాగసంయమాత్ సర్వభూతరుతజ్ఞానమ్॥౧౭॥

సంస్కారసాక్షత్కరణాత్ పూర్వజాతిజ్ఞానమ్॥౧౮॥

ప్రత్యయస్య పరచిత్తజ్ఞానమ్॥౧౯॥

న చ తత్ సాలమ్బనం తస్యావిషయీభూతత్వాత్॥౨౦॥

కాయరూపసంయమాత్ తద్గ్రాహ్యశక్తిస్తమ్భే చక్షుఃప్రకాశాసంప్రయోగేఽన్తర్ధానమ్॥౨౧॥

సోపక్రమం నిరుపక్రమం చ కర్మ తత్సంయమాదపరాన్తజ్ఞానమరిష్టేభ్యో వా॥౨౨॥

మైత్ర్యాదిషు బలాని॥౨౩॥

బలేషు హస్తిబలాదీని॥౨౪॥

ప్రవృత్త్యాలోకన్యాసాత్ సూక్ష్మవ్యవహితవిప్రకృష్టజ్ఞానమ్॥౨౫॥

భువనజ్ఞానం సూర్యే సంయమాత్॥౨౬॥

చన్ద్రే తారావ్యూహజ్ఞానమ్॥౨౭॥

ధ్రువే తద్గతిజ్ఞానమ్॥౨౮॥

నాభిచక్రే కాయవ్యూహజ్ఞానమ్॥౨౯॥

కణ్ఠకూపే క్షుత్పిపాసానివృత్తిః॥౩౦॥

కూర్మనాడ్యాం స్థైర్యమ్॥౩౧॥

మూర్ధజ్యోతిషి సిద్ధదర్శనమ్॥౩౨॥

ప్రాతిభాద్వా సర్వమ్॥౩౩॥

హృదయే చిత్తసంవిత్॥౩౪॥

సత్త్వపురుషయోరత్యన్తాసంకీర్ణయోః ప్రత్యయావిశేషో భోగః పరార్థాన్యస్వార్థసంయమాత్ పురుషజ్ఞానమ్॥౩౫॥

తతః ప్రాతిభశ్రావణవేదనాదర్శాస్వాదవార్తా జాయన్తే॥౩౬॥

తే సమాధావుపసర్గా వ్యుత్థానే సిద్ధయః॥౩౭॥

బన్ధకారణశైథిల్యాత్ప్రచారసంవేదనాచ్చ చిత్తస్య పరశరీరావేశః॥౩౮॥

ఉదానజయాజ్జలపఙ్కకణ్టకాదిష్వసఙ్గ ఉత్క్రాన్తిశ్చ॥౩౯॥

సమానజయాజ్జ్వలనమ్॥౪౦॥

శ్రోత్రాకాశయోః సంబన్ధసంయమాద్దివ్యం శ్రోత్రమ్॥౪౧॥

కాయాకాశయోః సంబన్ధసంయమాల్లఘుతూలసమాపత్తేశ్చాకాశగమనమ్॥౪౨॥

బహిరకల్పితా వృత్తిర్మహావిదేహా తతః ప్రకాశావరణక్షయః॥౪౩॥

స్థూలస్వరూపసూక్ష్మాన్వయార్థవత్త్వసంయమాద భూతజయః॥౪౪॥

తతోఽణిమాదిప్రాదుర్భావః కాయసంపత్తద్ధర్మానభిఘాతశ్చ॥౪౫॥

రూపలావణ్యబలవజ్రసంహననత్వాని కాయసంపత్॥౪౬॥

గ్రహణస్వరూపాస్మితాన్వయార్థవత్త్వసంయమాదిన్ద్రియజయః॥౪౭॥

తతో మనోజవిత్వం వికరణభావః ప్రధానజయశ్చ॥౪౮॥

సత్త్వపురుషాన్యతాఖ్యాతిమాత్రస్య సర్వభావాధిష్ఠాతృత్వం సర్వజ్ఞాతృత్వం చ॥౪౯॥

తద్వైరాగ్యాదపి దోషబీజక్షయే కైవల్యమ్॥౫౦॥

స్థాన్యుపనిమన్త్రణే సఙ్గస్మయాకరణం పునరనిష్టప్రసఙ్గాత్॥౫౧॥

క్షణతత్క్రమయోః సంయమాద్వివేకజం జ్ఞానమ్॥౫౨॥

జాతిలక్షణదేశైరన్యతానవచ్ఛేదాత్ తుల్యయోస్తతః ప్రతిపత్తిః॥౫౩॥

తారకం సర్వవిషయం సర్వథావిషయమక్రమం చేతి వివేకజం జ్ఞానమ్॥౫౪॥

సత్త్వపురుషయోః శుద్ధిసామ్యే కైవల్యమితి॥౫౫॥

కైవల్యపాద

జన్మౌషధిమన్త్రతపఃసమాధిజాఃసిద్ధయః॥౧॥

జాత్యన్తరపరిణామః ప్రకృత్యాపూరాత్॥౨॥

నిమిత్తమప్రయోజకం ప్రకృతీనాం వరణభేదస్తు తతః క్షేత్రికవత్॥౩॥

నిర్మాణచిత్తాన్యస్మితామాత్రాత్॥౪॥

ప్రవృత్తిభేదే ప్రయోజకం చిత్తమేకమనేకేషామ్॥౫॥

తత్ర ధ్యానజమనాశయమ్॥౬॥

కర్మాశుక్లాకృష్ణం యోగినస్త్రివిధమితరేషామ్॥౭॥

తతస్తద్విపాకానుగుణానామేవాభివ్యక్తిర్వాసనానామ్॥౮॥

జాతిదేశకాలవ్యవహితానామప్యానన్తర్యం స్మృతిసంస్కారయోరేకరూపత్వాత్॥౯॥

తాసామనాదిత్వం చాశిషో నిత్యత్వాత్॥౧౦॥

హేతుఫలాశ్రయాలమ్బనైః సంగృహీతత్వాదేషామభావే తదభావః॥౧౧॥

అతీతానాగతం స్వరూపతోఽస్త్యధ్వభేదాద్ధర్మాణామ్॥౧౨॥

తే వ్యక్తసూక్ష్మా గుణాత్మానః॥౧౩॥

పరిణామైకత్వాద్వ్స్తుతత్త్వమ్॥౧౪॥ 

వస్తుసామ్యే చిత్తభేదాత్తయోర్విభక్తః పన్థాః॥౧౫॥

న చైకచిత్తతన్త్రం వస్తు తదప్రమాణకం తదా కిం స్యాత్॥౧౬॥

తదుపరాగాపేక్షత్వాచ్చిత్తస్య వస్తు జ్ఞాతాజ్ఞాతమ్॥౧౭॥

సదా జ్ఞాతాశ్చిత్తవృత్తయస్తత్ప్రభోః పురుషస్యాపరిణామిత్వాత్॥౧౮॥

న తత్స్వాభాసం దృశ్యత్వాత్॥౧౯॥

ఏకసమయే చోభయానవధారణమ్॥౨౦॥

చిత్తాన్తరదృశ్యే బుద్ధిబుద్ధేరతిప్రసఙ్గః స్మృతిసంకరశ్చ॥౨౧॥

చితేరప్రతిసంక్రమాయాస్తదాకారాపత్తౌ స్వబుద్ధిసంవేదనమ్॥౨౨॥

ద్రష్టృదృశ్యోపరక్తం చిత్తం సర్వార్థమ్॥౨౩॥

తదసంఖ్యేయవాసనాభిశ్ర్చిత్రమపి పరార్థం సంహత్యకారిత్వాత్॥౨౪॥

విశేషదర్శిన ఆత్మభావభావనావినివృత్తిః॥౨౫॥

తదా వివేకనిమ్నం కైవల్యప్రాగ్భారం చిత్తమ్॥౨౬॥

తచ్ఛిద్రేషు ప్రత్యయాన్తరాణి సంస్కారేభ్యః॥౨౭॥

హానమేషాం క్లేశవదుక్తమ్॥౨౮॥

ప్రసంఖ్యానేఽప్యకుసీదస్య సర్వథా వివేకఖ్యాతేర్ధర్మమేఘః సమాధిః॥౨౯॥

తతః క్లేశకర్మనివృత్తిః॥౩౦॥

తదా సర్వావరణమలాపేతస్య జ్ఞానస్యానన్త్యాజ్జ్ఞేయమల్పమ్॥౩౧॥

తతః కృతార్థానాం పరిణామక్రమసమాప్తిర్గుణానామ్॥౩౨॥

క్షణప్రతియోగీ పరిణామాపరాన్తనిగ్రార్హ్యః క్రమః॥౩౩॥

పురుషార్థశూన్యానాం గుణానాం ప్రతిప్రసవః కైవల్యం స్వరూపప్రతిష్ఠా వా చితిశక్తిరితి॥౩౪॥